Van Ruisdael koos voor een laag standpunt. Van onderaf kijken we tegen de heuvel aan, zodat de burcht hoog boven ons uit torent. In werkelijkheid is de heuvel van Bentheim vrij bescheiden en komt hij nauwelijks boven de huizen en bomen van het omliggende stadje uit. Maar Van Ruisdael manipuleerde de werkelijkheid om de voorstelling imposanter te maken. Hij was de eerste die dit soort dramatische effecten in zijn landschappen centraal stelde.

Het Mauritshuis kon dit paneel in 2005 verwerven. Dat was een buitenkans, want een Ruisdael als deze ontbrak nog in de collectie. Bovendien is het schilderij in een heel goede staat, wat bijvoorbeeld blijkt uit het feit dat de kleuren nog opmerkelijk helder zijn.

Het Hollandse landschap

De Hollandse landschapsschilderkunst maakte in de 17de eeuw een duidelijke ontwikkeling door. Aanvankelijk kozen de kunstenaars meestal voor hoge gezichtspunten. We kijken dan van boven op het land neer. De horizon ligt hoog en er is meer land te zien dan lucht. Er is veel aandacht voor details en kleur. Hendrik Avercamp schilderde bijvoorbeeld zulke landschappen. In de jaren dertig begon dat te veranderen. Kunstenaars als Jan van Goyen brachten het landschap in beeld alsof zij er middenin stonden. De horizon ligt nu lager en er is meer lucht dan land te zien. Bovendien gebruikten zij minder kleur en de weergave van atmosfeer kreeg grotere nadruk. Tegen het midden van de eeuw bracht Jacob van Ruisdael monumentaliteit en dramatiek in het landschap. Zijn composities worden gedomineerd door één in het oogspringend motief, zoals een kasteel of een knoestige oude eik. Bij het Gezicht op Haarlem wordt dit effect vooral bereikt door de indrukwekkende wolkenlucht.

Kasteel Bentheim

Bentheim ligt net over de Nederlands-Duitse grens ter hoogte van Oldenzaal. Jacob van Ruisdael bezocht de plaats in 1650, toen hij een studiereis naar Westfalen maakte samen met zijn vriend en collega Nicolaes Berchem. Het kasteel moet grote indruk op hem hebben gemaakt, want het werd een van de belangrijkste motieven in zijn schilderijen.

Het schilderij in het Mauritshuis toont kasteel Bentheim vanuit het noordwesten. Helemaal links is de grote toren van de kasteelkerk te zien. Het grijze gebouw in het midden is de Kronenburg, waar zich voornaamste woonvertrekken bevonden. De Kronenburg is gebouwd op een grillig gevormde rots, die bekend staat als Teufelsohrkissen (duivelsoorkussen).