Informatie

Alle informatie pagina resultaten

Collectie

Alle collectie resultaten
Verouderde browser

We zien dat je een verouderde browser hebt. Het kan zijn dat deze site daardoor niet goed weergegeven wordt. We adviseren je om je browser te updaten, indien mogelijk, naar de laatste versie.

Sluiten

Mauritshuis schrijft schilderij Saul en David toe aan Rembrandt

Het Mauritshuis heeft een van zijn beroemdste Rembrandts terug. Het (volledig) toeschrijven van het schilderij Saul en David aan Rembrandt is de spannende conclusie van acht jaar onderzoek door een groot team van internationale experts onder leiding van het Mauritshuis.

Het schilderij is zorgvuldig gerestaureerd en vormt het middelpunt van de tentoonstelling Rembrandt? De zaak Saul en David, die van 11 juni tot en met 13 september 2015 te zien is in de tentoonstellingsruimte van het Mauritshuis. 

Rembrandt? De zaak Saul en David Tijdens de restauratie van het schilderij Saul en David in het atelier van het Mauritshuis. Foto: Ivo Hoekstra

Emilie Gordenker, directeur van het Mauritshuis en conservator van de tentoonstelling Rembrandt? De zaak Saul en David: “Acht jaar lang heeft een groot team van internationale experts gewerkt aan het onderzoek. Een groot scala van vertrouwde en vernieuwende onderzoektechnieken zijn daartoe ingezet. Het resultaat mag er zijn: het Mauritshuis heeft een van zijn bekendste Rembrandts terug. Tegelijkertijd hebben wij een spannende tentoonstelling gemaakt waarin we onze bevindingen door middel van interactieve middelen en technieken delen. Wij hopen dat onze bezoekers niet alleen zullen komen voor het opnieuw toegeschreven schilderij, maar ook om het fascinerende verhaal van dit schilderij met ons te verkennen.

De zaak Saul en David

Het schilderij Saul en David dook voor het eerst op in 1830 op een veiling in Parijs. Het bleef toen jaren in de handel totdat het door Mauritshuisdirecteur Abraham Bredius in 1898 werd aangekocht. Voor hem bestond er geen twijfel dat het hier om een van de belangrijkste schilderijen van Rembrandt ging. Na zijn dood in 1946, liet hij het schilderij na aan het museum. Saul en David werd beschouwd als één van de mooiste werken van Rembrandt en was een favoriet van de bezoekers aan het Mauritshuis.

In de jaren ’60-’70 werd het oeuvre van Rembrandt opnieuw bekeken. Horst Gerson (Rembrandtspecialist en een autoriteit in zijn tijd) schreef veel schilderijen van Rembrandt af, waaronder ook Saul en David. Sindsdien lopen de meningen over de toeschrijving sterk uiteen: is het van Rembrandt? Van een leerling? Of misschien wel van beiden? Om uit deze impasse te komen besloot het Mauritshuis in 2007 het schilderij opnieuw te onderzoeken en restaureren.

CSI: Mauritshuis

Alvorens te beginnen met de restauratiebehandeling van Saul en David is het schilderij grondig onderzocht. Het Mauritshuis stelde hiervoor een internationaal comité van adviseurs samen en stelde zich ten doel antwoorden te vinden op heikele kwesties als het originele formaat, het gordijn en de toeschrijving. 

Het onderzoek naar het schilderij had veel weg van een ‘Crime Scene Investigation’. Zo is het meesterwerk vermoedelijk tussen 1830 en 1869 in twee stukken gesneden en later weer in elkaar gezet. Met behulp van de nieuwste apparatuur en onderzoeksmethodes is duidelijk geworden dat het huidige schilderij uit niet minder dan 15 verschillende stukken doek bestaat: twee grote stukken van het oorspronkelijke doek (één met Saul en één met David), aangevuld met een oud doek (een kopie naar een portret van Anthony van Dyck) en andere repen aan de zijkanten van het schilderij. Het onderzoek wijst bovendien uit dat het oorspronkelijke schilderij groter is geweest.

Het gordijn waaraan Saul zijn tranen droogt krijgt in de tentoonstelling extra aandacht. Het is een opvallend detail in het werk en heeft een prominente plek op het doek, maar het was zwaar overschilderd en het was niet duidelijk of het onderdeel was van de oorspronkelijke compositie. Twee onderzoekstechnieken bleken uiterst bruikbaar bij de bestudering van deze kwestie. Ten eerste lieten verfmonsters zien dat de grondering karakteristiek was voor schilderijen uit Rembrandts atelier in de late jaren 1650 en 1660, en dat de opbouw van de verf, met pigmenten als smalt, rode lak en aardpigmenten in het hele gebied van het gordijn hetzelfde was.

Daarnaast werd gebruik gemaakt van een nieuwe techniek die bekend staat als MA-XRF (macro X-ray fluorescence analysis). Met een mobiel apparaat dat ontwikkeld is door de universiteiten van Antwerpen en Delft, kon in kaart worden gebracht welke chemische elementen in het gebied van het gordijn voorkomen en kon men letterlijk onder de overschilderde verflaag kijken. Het resultaat ging alle verwachtingen te boven. Zo werd duidelijk dat het gordijn onderdeel was van het oorspronkelijke ontwerp en afgezien van de ontkleuring grotendeels intact was.

Toeschrijving

Toen Horst Gerson het werk in 1969 afschreef als Rembrandt moet dit oordeel op zijn minst ten dele te wijten zijn geweest aan de conditie van het schilderij. Hoewel de drager stevig in elkaar zat, zag de verflaag er niet goed uit door slijtage. 

De kwestie van de toeschrijving van het schilderij bleef onbeslist tot het einde van het project. Zeker was dat het schilderij is gemaakt in Rembrandts atelier. Daarop wijzen de overeenkomsten met andere schilderijen van hem uit de jaren 1650 en 1660, zowel wat de grondering als de verfopbouw betreft. Een eerdere suggestie, geopperd in een publicatie over Rembrandt in het Mauritshuis (1978), was dat het schilderij in twee fasen tot stand is gekomen. 

Toen het schilderij tevoorschijn kwam van onder de donkere en matte vernislaag, werd heel duidelijk dat het schilderij inderdaad in twee fasen is geschilderd. De eerste fase dateert het Mauritshuis als geschilderd in de beginjaren 1650. Het grote formaat van het historiestuk en de kleurrijke en gevoelvolle modellering van sommige aspecten van het schilderij komen goed overeen met andere werken van Rembrandt uit die periode. 

Over de tweede fase was het onderzoeksteam minder zeker. De losse penseelstreken waarmee linksonder de mantel is neergezet lijken wilder dan gebruikelijk. De klodders verf op Sauls hand, neus en vooral rond de ogen lijken overbodig en plomp. In de loop der tijd is er echter veel veranderd aan het schilderij. Het is niet alleen in stukken gesneden en weer aan elkaar gezet, maar bij oude restauraties zijn ook verflagen verwijderd en sommige pigmenten zijn verkleurd.

Stel dat de tweede fase niet van Rembrandt zelf zou zijn, dan zou dat betekend hebben dat de meester een leerling toestond enkele van de meer cruciale delen van het schilderij te 'voltooien', zoals het gezicht en de handen - een bijzonder onwaarschijnlijke scenario. Een andere mogelijkheid was dat het schilderij bij Rembrandts dood onvoltooid achterbleef en op een later moment zou zijn afgemaakt door een andere kunstenaar, iets waar geen bewijs voor is. Het Mauritshuis heeft daarom de conclusie getrokken dat de tweede fase ook door Rembrandt is geschilderd, in het midden van de jaren 1650. De ruwe indruk die de tweede schilderfase maakt, is te verklaren uit het feit dat het aanzien ervan in de loop van de tijd sterk gewijzigd is. Wat het Mauritshuis betreft heeft Bredius in 1898 dus een echte Rembrandt gekocht. 

Tentoonstelling

Rembrandt? De zaak Saul en David is een tentoonstelling over wetenschappelijk onderzoek en restauratietechnieken. Het meesterwerk wordt voor het eerst sinds 2007 weer aan het publiek getoond. Bezoekers worden op interactieve wijze meegenomen langs de verschillende vraagstukken waar de restauratoren en experts op zijn gestuit bij het werken aan Saul en David. Het gerestaureerde doek wordt samen met zes bruiklenen (drie schilderijen, twee tekeningen en een prent) en een 3D reconstructie van het oorspronkelijke formaat van het schilderij gepresenteerd. 

Deze reconstructie kwam tot stand door geavanceerde 3D scantechnieken van Technische Universiteit Delft en de innovatieve, hoogwaardige elevated printing technologie van Océ.

Rembrandt?
De zaak Saul en David

11 juni tot en met 13 september 2015 

Met dank aan:
De tentoonstelling wordt mede mogelijk gemaakt door bijdragen van Océ – A Canon Company, het Mondriaan Fonds en de Dutch Masters Foundation.

Noot voor redactie:

Beelden over deze tentoonstelling kunt u downloaden van onze website, graag met vermelding van de bijgevoegde credit lines.

Voor meer informatie kunt u contact opnemen met:
Elske Schreurs, Mauritshuis
+31 (0)70 3023438 / +31 (0)6 27033093
pressoffice@mauritshuis.nl

Deel deze pagina