Informatie

Alle informatie pagina resultaten

Collectie

Alle collectie resultaten
Verouderde browser

We zien dat je een verouderde browser hebt. Het kan zijn dat deze site daardoor niet goed weergegeven wordt. We adviseren je om je browser te updaten, indien mogelijk, naar de laatste versie.

Sluiten

Dichterbij Vermeer en het Meisje – Nieuwe ontdekkingen na technisch onderzoek

Het Meisje met de Parel (c. 1665) van Johannes Vermeer is één van de beroemdste schilderijen ter wereld. Twee jaar geleden onderzocht een internationaal team van wetenschappers voor het oog van het publiek het meesterwerk van Vermeer. Nu, twee jaar later, presenteert het team hun resultaten.

Waarom dit onderzoek?

Samengesteld beeld van het Meisje met de parel uit beelden gemaakt tijdens het project Het Meisje in de Schijnwerper

Was er te weinig over het Meisje bekend? Nee, dat zeker niet. Het schilderij was al eens onderzocht, in 1994. Maar in ruim 25 jaar zijn de technische mogelijkheden zo ver voortgeschreden dat we intussen veel méér kunnen doen dan in de vorige eeuw. En juist omdat dit schilderij zo tot de verbeelding spreekt waren er vragen die we nog graag wilden beantwoorden. Hoe heeft Vermeer dit wonderschone schilderij vervaardigd? Wat gaat er schuil áchter de voorstelling zoals we die kunnen zien? Wat voor pigmenten gebruikte hij? Waar kwamen deze pigmenten vandaan? Hoe is het schilderij veranderd sinds het het atelier van Vermeer verliet?


Samengesteld beeld van het Meisje met de parel uit beelden die tijdens het project het Meisje in de Schijnwerper zijn gemaakt. [Sylvain Fleur en het Meisje in de Schijnwerper team]

Ontdekkingen

Een van de meest verrassende ontdekkingen was dat de achtergrond van het Meisje niet zomaar een lege donkere ruimte is: Vermeer schilderde haar voor een groen gordijn. Met de nieuwe technieken zijn diagonalen en kleurverschillen rechtsboven in het schilderij waargenomen die geplooide stof suggereren. Het gordijn verdween in de loop der eeuwen door het ontkleuren van de groene verf.

Veranderingen in de compositie

Tijdens het nieuwe onderzoek ontdekte men dat Vermeer wijzigingen in de compositie aanbracht tijdens het schilder-proces: de positie van het oor, de bovenkant van de hoofddoek en de achterkant van haar hals werden veranderd.

De recente studie bracht ons ook dichter bij Vermeer en zijn subtiele schildertechnieken. Vermeer zette het schilderij op in verschillende tinten bruin en zwart. In deze onderlagen, die nu onder de zichtbare verf liggen, zijn met behulp van infraroodbeelden, brede en krachtige penseelstreken te zien. Met dunne zwarte lijnen schilderde hij de contouren van het meisje.

Was in de achtergrond van het Meisje met de parel oorspronkelijk een groen gordijn te zien?

a: Daglichtfoto met gepolariseerd licht [René Gerritsen Kunst & Onderzoeksfotografie], b: Multischaal optische coherentie-tomografie (MS-OCT) glacis + vernislaagdikte kaart [Tom Callewaert: TU Delft]. c: Macro-röntgenfluorescentie (MA-XRF) kaart voor lood (Pb-M) [Annelies van Loon: Mauritshuis/Rijksmuseum]. d: MA-XRF-kaart voor koper (Cu-K). e: Detail van daglichtfoto met gepolariseerd licht f: Detail van MA-XRF-kaart voor lood (Pb-M), met een verhoogd contrast.


De parel van het Meisje is een illusie: hij heeft geen contour of hanger

Een 3D digitale microfoto toont de parel bij 140x vergroting (1,1 μm/pixel) [Hirox Europe, Jyfel].

Schilderproces

De schilder werkte daarbij zeer systematisch van de achtergrond naar de voorgrond: na het opzetten van de groenige achtergrond en de huid van het gezicht van het meisje, schilderde hij daarna achtereenvolgens haar gele jas, witte kraag, hoofddoek en ‘parel’. De parel is slechts illusie, doorschijnende en dekkende vegen witte verf, waarbij een haakje om de ‘parel’ aan te hangen ontbreekt. Als laatste signeerde Vermeer zijn kunstwerk linksboven met IVMeer. In de verf zijn hier en daar fijne haartjes van Vermeers kwast achtergebleven.

Abbie Vandivere, hoofdonderzoeker Het Meisje in de schijnwerper, vertelt meer over de verschillende stappen waarin Vermeer het Meisje opbouwde.

Duurder dan goud

Het onderzoek bracht ook het kleurenpalet van Vermeer voor het eerst nauwkeurig in kaart. De ingrediënten voor zijn kleuren kwamen vanuit de hele wereld: gebieden die tegenwoordig tot Mexico en Centraal-Amerika behoren, Engeland en mogelijk Azië of West-Indië. Opmerkelijk is het overvloedige gebruik door Vermeer van ultramarijn van zeer hoge kwaliteit in de hoofddoek en de jas. Gemaakt van de steen lapis lazuli was de vervaardiging van natuurlijk ultramarijn tijdrovend, bewerkelijk en de stof in de 17de eeuw zelfs kostbaarder dan goud. Een ontdekking is dat de steen bovendien mogelijk eerst is verhit bij hoge temperatuur, waardoor deze makkelijker vermalen kon worden en een meer intens blauwe kleur opleverde.


Vermeer gebruikte het dure ultramarijn om de hoofddoek van het Meisje te schilderen

3D digitale microfoto van de blauwe hoofddoek bij 140x vergroting (1,1 μm/pixel) [Hirox Europe, Jyfel].

Tronie of portret?

Het onderzoeksteam was nieuwsgierig naar de vraag: wie was het Meisje met de Parel? Martine Gosselink, directeur van het Mauritshuis: "Spoiler alert: nee, we zijn er niet achter gekomen wie deze jonge dame was en of ze ooit echt bestaan heeft. Maar we zijn wel iéts dichter bij haar gekomen. Het onderzoeksteam deed een aantal ontdekkingen die het Meisje een stuk persoonlijker maken".

Vermeers Meisje met de Parel was geen portret. Daarvoor heeft het te weinig onderscheidende kenmerken. In Vermeers tijd werden dit soort studies aangeduid als 'tronies'. Ze geven een bepaald type of karakter weer; in dit geval een meisje met een oosterse tulband en een onwaarschijnlijk grote parel in haar oor.

Hoewel een meisje mogelijk voor dit schilderij heeft gezeten en geposeerd, zijn er geen moedervlekken, littekens of sproeten te zien. Echter, terwijl het meisje met het blote oog altijd al leek alsof het geen wimpers had, bleek uit macro-X-stralen fluorescentie scanning en microscopisch onderzoek dat Vermeer kleine haartjes rond beide ogen schilderde.

Deze ontdekkingen maken het Meisje 'persoonlijker' dan eerder gedacht, maar de vraag wie het Meisje precies was blijft een mysterie.

3D digital microphotograph of the Girl’s right eye

Links: 3D digitale microfoto van het rechteroog van het Meisje: 140x vergroting (1.1 μm/pixel) [Hirox Europe, Jyfel].
Rechts: De macro-röntgenfluorescentie (MA-XRF) kaart voor ijzer (Fe) laat zien dat Vermeer wimpers heeft geschilderd met een bruine verf. De punt van de wimper is nauwelijks zichtbaar tegen de verkleurde donkere achtergrond. [Annelies van Loon: Mauritshuis/Rijksmuseum]

Dichterbij dan ooit tevoren

Abbie Vandivere, hoofd van het project Het Meisje in de Schijnwerper

Abbie Vandivere, hoofd van het onderzoeksteam, onderzoekt het Meisje met de Parel.

Abbie Vandivere, hoofd van het onderzoeksteam: "Ons wetenschappelijk onderzoek heeft ons dichter bij Vermeer en het Meisje gebracht dan ooit tevoren. Het combineren en vergelijken van verschillende wetenschappelijke technologieën heeft zoveel meer informatie opgeleverd dan één enkele technologie op zich zou hebben gedaan. Het Meisje met de Parel is een persoonlijker beeld dan eerder werd gedacht. Dit onderzoek heeft ook de huidige conditie van het schilderij in kaart gebracht, waardoor we eventuele veranderingen in de toekomst optimaal kunnen monitoren".

En nu verder?

Het Meisje geeft het geheim van haar identiteit nog niet prijs, maar we hebben haar iets beter leren kennen door een unieke samenwerking van een internationaal team van onderzoekers met gebruikmaking van de allerlaatste technieken.

Martine Gosselink: "Weet dat dit niet het eindpunt is van ons onderzoek, maar een tussenstation. Wij willen zeker nog verder gaan met het onderzoek. De technische mogelijkheden blijven zich almaar verder ontwikkelen. De samenwerkingen groeien, de wens om meer te weten te komen idem. Uiteraard houden we u op de hoogte!"

The Girl in the Spotlight - Closer to Vermeer and the Girl

Samenvatting onderzoeksresultaten Abbie Vandivere, hoofdonderzoeker Het Meisje in de schijnwerper en restaurator Mauritshuis

Onderzoeksteam

Het onderzoeksteam stond onder leiding van Mauritshuis restaurator Abbie Vandivere. Het meisje in de schijnwerper is een initiatief van het Mauritshuis en werd uitgevoerd als een samenwerkingsproject in het kader van het Netherlands Institute for Conservation+Art+Science+ (NICAS: Rijksmuseum, TU Delft, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en Universiteit van Amsterdam), samen met de Universiteit Antwerpen, Vrije Universiteit Amsterdam, Shell Technology Centre Amsterdam, Hirox Europe, de National Gallery of Art, Washington en vele andere partners.

Voor meer informatie:


Blijf op de hoogte