Facelifts & Makeovers Mauritshuis Den Haag

Facelifts & Makeovers

De sluiting van de musea betekende helaas een vervroegd einde voor onze tentoonstelling Facelifts & Makeovers. Gemist? Bezoek de hele tentoonstelling nu hier online. 

Verteld door

Sabrina Meloni, Restaurator Mauritshuis

Sabrina Meloni

Restaurator Mauritshuis

Carol Pottasch, Restaurator Mauritshuis

Carol Pottasch

Restaurator Mauritshuis

Abbie Vandivere (1)

Abbie Vandivere

Restaurator Mauritshuis

Op de zolder van het Mauritshuis bevindt zich het restauratieatelier. Dit is het domein van onze restauratoren Carol Pottasch, Sabrina Meloni en Abbie Vandivere. Samen met een team van stagiairs en externe specialisten zorgen zij ervoor dat de eeuwenoude schilderijen van het Mauritshuis in goede staat blijven. En nog veel meer, zoals onderzoek naar de materialen en technieken van schilders.

Facelift & Make-overs geeft een kijkje in de keuken van onze restauratoren. Hoe werken zij? Welke geheimen liggen er verborgen tussen verflagen? Hoe weten ze wat de originele staat van een schilderij was? En voor welke dilemma’s komen zij te staan? Welkom in de verborgen wereld van de restauratie.

Een kijkje in ons atelier

Nog voor we de tentoonstellingszaal in lopen zie je deze video. Hierin nemen onze restauratoren Carol Pottasch, Sabrina Meloni en Abbie Vandivere je mee door het restauratieatelier.

De locatie van het atelier is heel gunstig voor de restauratoren, omdat zij dicht bij de collectie kunnen werken. Het atelier is er echter niet op gebouwd om museumpubliek te ontvangen. Maar we willen wel graag al onze ontdekkingen en onderzoeken met jullie delen. Daarom hebben wij deze tentoonstelling ingericht.

Uitgelijst

Welkom in de tentoonstellingszaal. Als je binnenkomt, loop je direct tegen dit werk van Jan Steen aan. Normaal hangt Het doktersbezoek altijd aan de wand, met speciaal glas in de lijst en een bescherming aan de achterkant. Speciaal voor de tentoonstelling zijn die allebei weggehaald en kun je het schilderij van voren én van achteren zien. Het is een houten paneel met verf erop. Dit zijn vergankelijke materialen, en zo zonder bescherming is het schilderij kwetsbaar.

Facelifts & Makeovers Mauritshuis Den Haag

Het doktersbezoek Jan Steen

Restauratie door Sabrina Meloni, 2011-2012

Tijdens de restauratie van dit werk in 2011 deed restaurator Sabrina Meloni een bijzondere vondst. Jan Steen had het paneel al eerder gebruikt! Nu zie je een voorstelling van een nepdokter en een jonge vrouw. Ze is niet echt ziek, behalve van verliefdheid. De opzet van Steens eerdere voorstelling, met mensen op het terras van een herberg, vind je in de video hiernaast.

168 voorzijde

Kleine ronde zaal

We gaan nu linksaf de kleine ronde zaal in. Hier hangen zeven schilderijen aan de wand, met bij ieder schilderij een iPad met uitleg. We lopen van links naar rechts:

Facelifts & Makeovers Mauritshuis Ronde zaal

Fruitstilleven Cornelis de Heem

Restauratie door Ellen Nigro, 2017-2018

Een vernislaag tref je op alle schilderijen in het Mauritshuis aan. Vernis beschermt de onderliggende verf tegen vocht en vuil en laat de kleuren meer stralen. Een nadeel: vooral oudere soorten vernis worden langzaam maar zeker geel en minder doorzichtig. Tijdens restauraties verwijdert een restaurator oude, vergeelde vernislagen met oplosmiddelen. In plaats daarvan worden moderne, stabielere vernissen aangebracht. Deze behandeling verandert het aanzien van een schilderij vaak spectaculair. Het is steeds een verrassing wanneer de originele, vaak frisse kleuren tevoorschijn komen. Dat was ook het geval bij dit fruitstilleven van Cornelis de Heem. 

50 voorzijde

Op deze 3D-reconstructie van het stilleven tijdens vernisafname zie je een mat gedeelte, waar de vernis al is verwijderd, en een glanzend gedeelte, waar de oude vernis nog op zit. Zo ziet een schilderij eruit tijdens een make-over. Waar de vernis is verwijderd, verliest de voorstelling even zijn diepte en zie je de details minder goed. Een nieuwe vernislaag zal de kleuren weer laten stralen.

0050 Uv
0050 Normaal

Een visverkoper aan de deur Jacob Ochtervelt

Restauratie door Amanda Frisosky en Petria Noble, 2006

Lange tijd hing dit schilderij hoog aan de muur in de Galerij Prins Willem V, de dependance van het Mauritshuis. De nu zo opvallende kleuren en subtiele details gingen schuil onder een dikke laag bruine vernis van meer dan zestig jaar oud. Daardoor zag je de dieptewerking van de vloer niet meer. De vernis liet zich in 2006 makkelijk verwijderen. Er kwam een puntgaaf schilderij tevoorschijn. Een aanwinst voor het museum.

195 voorzijde

Zie je boven de deuropening het jaartal 1663? Ook dat kwam tijdens de vernisafname ineens tevoorschijn. In dat jaar maakte de schilder enkele van zijn beste werken. Kijk bijvoorbeeld eens naar hoe de glanzende stof van de rok is geschilderd! Het schilderij kreeg een nieuw vernis en werd hier en daar nog wat bijgewerkt. Na het aanbrengen van een slotvernis kreeg dit aantrekkelijke schilderij een ereplek in het museum.

0195 After2
0195 Before2

Handwerkende vrouw bij een wieg Gerard ter Borch

Restauratie door Sabrina Meloni, 2004-2008

In 2004 schonk een gulle gever dit schilderij aan het Mauritshuis. Het kwam echter niet direct in het museum te hangen, want de vernislaag was vergeeld en erg dof. Niemand had verwacht dat de restauratie lang zou duren, maar de oude vernis bleek niet oplosbaar. Deze was namelijk bedoeld voor het lakken van boten en niet voor schilderijen. Alleen met een mesje was dit vernis veilig te verwijderen. Restaurator Sabrina Meloni deed dit met een scalpelmesje, kijkend door de microscoop. Zij werkte heel nauwkeurig en voorzichtig, millimeter voor millimeter. Sabrina bracht dan ook ontelbare uren met het schilderij door.

1133 voorzijde

Daarna verwijderde zij wat oude restauraties, en zo kwamen enkele beschadigingen aan het licht. Na het aanbrengen van een nieuwe vernislaag was de volgende stap het bijwerken (‘retoucheren’) van deze beschadigde details. Om bijvoorbeeld de verdwenen delen van de schoorsteenmantel te kunnen reconstrueren, keek Sabrina bij deze make-over goed naar vergelijkbare schilderijen van Gerard ter Borch.

Alle audiofragmenten

  • Sabrina Meloni

    Restaurator Mauritshuis

    Sabrina Meloni, Restaurator Mauritshuis

Vernisafname

Bloemencartouche rond een buste van Constantijn Huygens Daniël Seghers en Jan Cossiers

Restauratie door Masayuki Hinoue, 2018

Dit bloemstilleven is van de Antwerpse schilder Daniël Seghers. Een tweede kunstenaar, Jan Cossiers, voegde in het midden een buste van Constantijn Huygens toe. Het schilderij was van de radar verdwenen totdat het in 2018 weer boven water kwam. Al die tijd had het ergens in een kamer gestaan, zonder beschermende lijst. Na aankoop ging het daarom direct naar het atelier voor een ingrijpende restauratie.

Daniël Seghers, Jan Cossiers Bloemencartouche Rond Een Buste Van Constantijn Huygens MH1216 Mauritshuis

De op een koperplaat geschilderde voorstelling werd ontsierd door sterk vergeelde vernislagen en vuil aan de oppervlakte. De vernisafname was een uitdaging: de verflagen zaten niet goed vast aan het koper en werden op hun plek gehouden door de vernis. De restaurator moest twee dingen tegelijk doen: de vernis afnemen én de verf opnieuw aan de koperplaat hechten. Een even spannend als arbeidsintensief project. Eerst nam restaurator Masayuki Hinoue voorzichtig een deel van de vernis af en daarna zette hij de verf vast, door lijm onder de verf aan te brengen – om vervolgens de rest van de vernislaag veilig te kunnen verwijderen. Nu zit alles weer goed op zijn plek. Ook de prachtige vlinders.

Consolideren - Losse verf weer vastzetten

Boerenherberg Cornelis Dusart en Adriaen van Ostade

Restauratie door Carol Pottasch en Charlotte Blachon, 2010-2011

Soms leidt een restauratie tot nieuwe inzichten over de maker van een kunstwerk. Tot 2010 was alleen de naam van de Haarlemse schilder Cornelis Dusart zichtbaar, linksonder op dit paneel. Nadat vergeelde vernislagen en latere toevoegingen waren verwijderd, kwam een tweede signatuur tevoorschijn: ‘Av. Ostade’, Adriaen van Ostade. Beide signaturen zijn in dezelfde donkerbruine verf aangebracht en kunnen als origineel worden beschouwd.

440 voorzijde

Adriaen van Ostade was de leermeester van de vijftig jaar jongere Dusart. Ze waren allebei gespecialiseerd in boerentaferelen. Dit is het enig bekende werk waarop beide namen staan. De meest logische verklaring hiervoor is dat het schilderij na Van Ostades dood werd afgemaakt door Dusart, die de inboedel van het atelier van zijn leermeester had overgenomen.

Wie heeft het gedaan? De restaurator als detective

Zelfportret Paulus Moreelse

Restauratie door Lieve d’Hont, 2014-2015

Dit zelfportret van de Utrechtse schilder Paulus Moreelse werd speciaal gerestaureerd voor een tentoonstelling over zelfportretten. Zoals gebruikelijk begon de restaurator met het verwijderen van sterk vergeelde vernislagen. Dat resulteerde hier in een echte facelift, want het gezicht van Moreelse kwam weer helemaal tot leven. Ook bleek zijn kraag meer details te hebben dan gedacht.

118 voorzijde

Als vervolgstap zijn latere toevoegingen uit het verleden verwijderd, met name in de zwarte kleding en de achtergrond. Juist op die plekken was veel originele verf verloren gegaan. Het bijwerken van deze ontbrekende delen was een hele klus – juist in zwarte passages is dat door de subtiele nuances extra lastig. Een kostuumspecialist gaf belangrijke aanwijzingen om de kleurverschillen in de zwarte delen beter te begrijpen. Sinds de restauratie hangt dit zelfportret permanent in het museum, in een nieuwe lijst, waardoor het zwarte kostuum nog beter uit de verf komt.

De uitdagingen van een restaurator

Portret van een man met Samson-medaille Vlaamse schilder

Restauratie door Abbie Vandivere, 2017-2018

Dit schilderij is zo’n 500 jaar oud. Het is een van de oudste portretten in de verzameling van het Mauritshuis. Wie het gemaakt heeft, is onbekend, maar aan de hand van de rode muts van de man is een datering wel mogelijk. Dit soort mutsen waren populair tussen 1515 en 1530.

De restauratie van dit portret was geen eenvoudige opgave. Tijdens de restauratie bleek dat de achtergrond helemaal opnieuw beschilderd was. Dat zie je vaker bij zulke oude portretten. Dit werd gedaan om verkleuring of beschadigingen te maskeren. Op basis van de gebruikte verf weten we dat die toegevoegde laag al heel lang geleden is aangebracht, voor 1750.

752 voorzijde

Restaurator Abbie Vandivere trof daarnaast heel oude vernislagen en latere toevoegingen aan die zich heel lastig lieten verwijderen. Uiteindelijk lukte het haar met een speciale gel de originele groene verf van de achtergrond bloot te leggen.

Omdat het schilderij ook niet in de originele lijst bleek te zitten, hebben we een 16de-eeuwse lijst laten namaken. Nu zie je deze onbekende man met zijn opvallende rode muts en anjer in zijn eentje. Mogelijk was er ooit een tweede portret, van zijn (aanstaande) echtgenote.

Grote zaal

Nu lopen we de grote zaal binnen. Hier beginnen we met drie schilderijen op de achterwand.

Grote zaal Facelifts & Makeovers Mauritshuis

Portret van Willem I Adriaen Key

Restauratie door Anna van Milligen, 2008-2009 en Carol Pottasch, 2016-2017

De restauratie van dit portret van Willem van Oranje was ingewikkeld en nam daarom veel tijd in beslag. De linker strook van het paneel raakte ooit beschadigd, mogelijk door houtworm. Daarom werd dit gedeelte al in het verleden vervangen door een ander stuk hout. Zo kreeg Willem een ‘nieuwe’ schouder. Zijn gezicht was gelukkig wel goed bewaard gebleven – ondanks de forse barst die er van boven tot onder doorheen loopt.

225 voorzijde

De grootste uitdaging tijdens de restauratie was de aangezette strook van het paneel, links van het oor van de prins. Daar was niets meer te zien, vrijwel alle verf was verdwenen. Restaurator Carol Pottasch moest op deze lege aanzet de schouder en kleding van de prins volledig reconstrueren. Als voorbeeld gebruikte ze twee andere, sterk vergelijkbare portretten die Key van de prins maakte. Met recht kun je hier spreken van een make-over.

Suzanna Rembrandt van Rijn

Restauratie door Petria Noble, 2002

Er is in de loop van de tijd veel met dit schilderij gebeurd. Tijdens de restauratie is de doffe en donkere vernis afgenomen, waardoor Rembrandts penseelstreken weer zichtbaar werden, zoals bij de huid van Suzanna. Ook details zoals de afdruk van de kous in haar been werden weer veel helderder. Aan de rechterzijde bleek een strook van ruim vier centimeter aan het rechthoekige paneel te zijn gezet, vermoedelijk in de 18de eeuw. Hier is dwars door de voorstelling en de signatuur een naad te zien. Waarschijnlijk was dat deel van het hout aangetast door houtworm en daarom vervangen.

Rembrandt Suzanna MH147 Mauritshuis

Ook werd duidelijk dat Rembrandt zijn compositie oorspronkelijk een halfronde bovenzijde gaf: hij liet de hoeken leeg. Die zijn pas in de 18de eeuw beschilderd. Tijdens de restauratie is besloten om deze toevoegingen te laten zitten, maar ze wel af te dekken met een nieuwe lijst. Daardoor zien we het schilderij nu weer zoals Rembrandt het had bedoeld. Die ronde lijst vergroot de dramatische werking van de voorstelling. Het is alsof je door een kijkgaatje naar de naakte Suzanna gluurt. Net als de twee oude mannen die rechts in de bosjes staan.

Alle audiofragmenten

  • Quentin Buvelot

    Hoofdconservator Mauritshuis

    Quentin Buvelot, Hoofdconservator Mauritshuis
0147 Lijst Vierkant
0147 Lijst Rond

Willem Hyacinth Nicolas de Largillière

Restauratie door Rachel Morrison en Sabrina Meloni, 2007-2008

Dit portret van prins Willem Hyacinth door de Franse schilder Nicolas de Largillière hangt meestal in de Galerij Prins Willem V. Het portret verkeerde in een slechte toestand. De prins ging namelijk schuil achter oude vernislagen en zeer verkleurde latere toevoegingen. Die toevoegingen zaten deels over originele verf, zoals rechtsboven in de achtergrond, waar een groot gat zit in het oorspronkelijke doek. Ook op andere plekken zijn in het verleden gaten ontstaan, we weten niet wanneer of waarom. Daarom werd al in 1875 een steundoek aan de achterzijde aangebracht. Dit steundoek zit nog steeds op zijn plaats. Na verwijdering van de latere toevoegingen zijn de beschadigde plekken, zoals in de blauwe mantel en de achtergrond, opnieuw ingevuld met een stabiele verf.

294 voorzijde

We steken de zaal over, naar de grote schilderijen aan de overkant. Kijk onderweg even naar de prachtige vitrines met historische pigmenten!

We lopen nu van rechts naar links:

Facelifts & Makeovers Mauritshuis Den Haag

Portret van een jonge vrouw Peter Paul Rubens

Restauratie door Linnaea Saunders, 2003-2004 en Melissa Cacciola, 2009

Peter Paul Rubens schilderde het gezicht van deze vrouw tussen 1620 en 1630. Ook een deel van haar kleding is van zijn hand. De rest van de voorstelling is grotendeels door anderen geschilderd. Uit onderzoek blijkt dat de gepluimde baret en de met bont afgewerkte zwarte mantel later zijn toegevoegd. Sommige toevoegingen blijken nog van voor 1700, andere, zoals het blauw in de mantel, dateren uit de 18de eeuw. Een oude kopie van het schilderij toont dezelfde vrouw, maar zonder al deze toevoegingen. Dit eerste stadium zie je ook op de röntgenfoto van het Mauritshuisportret.

251 voorzijde

Deze restauratie ging gepaard met een hoop ethische vraagstukken. Kortom: een ‘hoofdpijndossier’. Wat is origineel aan dit schilderij en wat niet? En als iets niet van Rubens is, maar wel al in de 17de eeuw toegevoegd, kan je het dan verwijderen of moet je het juist laten zitten? Onze stelling is: zolang er twijfel is, halen we niets weg. Overigens bleken de oude toevoegingen moeilijk te verwijderen, en daarom bleven de meeste op hun plek. De vele details in de kleding zijn sinds de restauratie wel weer goed te zien.

Het hoofdpijndossier van Rubens

Portret van Quintijn Symons Anthony van Dyck

Restauratie door Carol Pottasch, 2003-2004

Lange tijd kreeg dit portret maar weinig aandacht. Het hing zelfs enige tijd in het depot. Dat kwam vooral omdat de sterk verkleurd en matte vernis als een grauwsluier over de voorstelling lag. De restauratie had een spectaculair resultaat. Een deel van de muur achter de man had vele jaren na de dood van de schilder een extra laag bruine verf gekregen. Hiermee had iemand geprobeerd rechts een soort hoek in de wand te suggereren. Deze latere toevoeging kon gelukkig eenvoudig worden verwijderd. Belangrijker nog, nadat de vergeelde vernislagen waren verwijderd, kwam een helder en fris schilderij tevoorschijn, in zeer goede staat. Opeens werd duidelijk hoe aantrekkelijk dit portret is, met links een kleurig landschapje. Sinds de restauratie heeft het schilderij weer een vaste plek in het museum.

Alle audiofragmenten

  • Carol Pottasch

    Restaurator Mauritshuis

    Carol Pottasch, Restaurator Mauritshuis
242 voorzijde

Diana en haar nimfen Johannes Vermeer

Restauratie door Carol Pottasch, Ruth Hoppe en Caroline van der Elst, 1999-2000

Er is bij deze Vermeer een groot verschil tussen de situatie voor en na de restauratie. Ooit zag je een wolkenlucht achter de godin en haar gezelschap. Die lucht bleek, na onderzoek van de gebruikte verf, niet door Vermeer te zijn geschilderd. Na lang wikken en wegen is besloten de wolkenlucht over te schilderen in de oorspronkelijke groenbruine kleur. Daardoor heeft het schilderij een totaal ander aanzien gekregen.

406 voorzijde

Zoals tegenwoordig gebruikelijk is deze behandeling omkeerbaar, in vaktermen ‘reversibel’. Met andere woorden, de dunne verflaag op de lucht kan eenvoudig weer worden weggehaald als toekomstige generaties er anders over gaan denken. Deze heftige ingreep bracht het schilderij dichter bij de oorspronkelijke bedoeling van de schilder. De voorstelling oogt intiemer en de lichtval is overtuigender. Sinds een tijdje weten we dat dit een van de vroegste schilderijen is van de Delftse schilder. De wat dromerige, intieme sfeer van deze voorstelling sluit aan bij zijn latere, beroemde interieurstukken.

Alle audiofragmenten

  • Carol Pottasch

    Restaurator Mauritshuis

    Carol Pottasch, Restaurator Mauritshuis
0406 Before
0406 After

Portret van Jacob Olycan Frans Hals

Restauratie door Alice Tate-Harte en Sabrina Meloni, 2006-2007

Frans Hals schilderde deze twee levensgrote portretten in 1625, een jaar na het huwelijk van Aletta en Jacob. Voor de restauratie liet de conditie van de werken veel te wensen over. Achter de man en de vrouw waren wapenschilden geschilderd, maar die bleken niet origineel. In het wapen van Jacob Olycan was een blauw pigment gebruikt – Pruisisch blauw – dat voor 1700 niet eens bestond. De felle kleuren van de wapenschilden pasten helemaal niet bij het kleurgebruik van Frans Hals. 

Frans Hals Portret Van Jacob Olycan MH459 Mauritshuis

Vermoedelijk werden de wapenschilden aangebracht in de 19de eeuw, toen de portretten nog in de familie van het echtpaar waren. Na lang twijfelen is besloten de wapenschilden te bedekken met de kleur van de achtergrond. Zo is de originele ruimtewerking weer hersteld en gaat alle aandacht naar de geportretteerden, zoals Hals het bedoelde. De door de restauratoren aangebrachte verf over de wapenschilden is eenvoudig te verwijderen, mochten toekomstige generaties tot een ander inzicht komen.

Portret van Aletta Hanemans Frans Hals

Restauratie door Sabrina Meloni en Petria Noble, 2006-2007

Het echtpaar ging zeer modieus gekleed, volgens de Spaanse mode. De restauratie maakte de details van de kostuums – de vele schakeringen in het zwart – weer zichtbaar. Bij Jacob kreeg de kleding weer diepte en contrast. Bij Aletta was dat minder het geval, omdat haar rok nogal verkleurd is. 

Frans Hals Portret Van Aletta Hanemans MH460 Mauritshuis

Hals combineerde hier twee minder stabiele pigmenten, het blauwe smalt en rode lak. Hiermee wekte hij de indruk van changeant textiel: afhankelijk van de lichtval had de rok verschillende kleuren. De bruine delen waren ooit blauwpaars, maar de rok heeft tegenwoordig een deel van zijn glans verloren. Alleen de roze highlights zijn nog intact. Hoe dit deel van het schilderij er oorspronkelijk uitzag, toont deze video met een reconstructie gemaakt door Fahed Ibrahim.

We steken weer over en lopen langs de vitrines naar de drie landschappen aan de overkant. 

Facelifts & Makeovers Mauritshuis Den Haag

Boslandschap met jagers en waarzegster Abraham Govaerts

Restauratie door Jørgen Wadum, 2002-2003

Hout is vaak gebruikt om op te schilderen. Het vormt een stevige, gladde ondergrond. De meeste panelen in het Mauritshuis zijn van eikenhout. Na het kappen van de bomen werden de stammen enkele jaren gedroogd. Pas later kon men er planken en vervolgens panelen van maken. De beste planken komen ‘radiaal’ uit de boom, loodrecht op de jaarringen. Deze planken trekken bij wisselingen in temperatuur en luchtvochtigheid minder snel krom. 

45 voorzijde

Onderzoek van de jaarringen (in vaktermen: dendrochronologie) kan helpen bij het dateren van schilderijen. Bij dit paneel van een Antwerpse kunstenaar leverde dendrochronologie een wel heel bijzondere vondst op. De planken van dit schilderij en een paneel van een andere Vlaamse schilder in het Mauritshuis blijken uit één en dezelfde boom afkomstig!

Dendrochronologie - Hoe oud is dat hout?

Vrolijk gezelschap in een park Esaias van de Velde

Restauratie door Marya Albrecht, 2014-2015

Als een van de vroegste voorbeelden van een ‘buitenpartij’, een feestje in de buitenlucht, is dit een belangrijk schilderij. Toch hangt het normaal niet in het museum. Dit heeft alles te maken met de conditie van het werk. De verf waarmee de lucht is geschilderd is dun, sleets en verkleurd.

Alle audiofragmenten

  • Marya Albrecht

    Restaurator Mauritshuis

    Marya Albrecht, Restaurator Mauritshuis
199 voorzijde

Onderzoek met infrarood maakte een uitgebreide ondertekening zichtbaar: de kunstenaar schetste deze op het paneel voordat hij begon met schilderen. De tekening maakt duidelijk dat de kunstenaar tijdens het aanbrengen van de verf nog veel heeft veranderd. Zo was hij eerst van plan om van de oudere vrouw – linksachter de stoel – een deftig geklede jongedame te maken. En de staande vrouw in de gele jurk had op de ondertekening nog een vogel in haar hand, in plaats van een waaier. De schilder was duidelijk nog op zoek naar de beste manier om het toen nog nieuwe onderwerp van een buitenfeestje in beeld te brengen.

0199 Normaal
0199 Ir

‘Het spiegelende koetje’ Paulus Potter

Als kunstenaars tijdens het schilderen delen van hun voorstellingen veranderen, spreek je van pentimenti (afgeleid van het Italiaanse woord voor ‘berouw’). Soms zijn deze door veroudering of slijtage van de bovenste verflaag nu met het blote oog te zien. Pentimenti kunnen zichtbaar worden gemaakt met röntgenstraling of infrarood.

Paulus Potter Het Spiegelende Koetje MH137 Mauritshuis

De pentimenti in dit schilderij laten zien dat Potter hier duidelijk heeft geworsteld met de compositie. Rechts van de dode boom in de voorgrond schilderde hij eerst een wandelende man en vrouw, met hun hond. Zij zijn duidelijk zichtbaar op de röntgenopname. Waarschijnlijk omdat de compositie te vol raakte, besloot de schilder ze weer te bedekken met struikgewas. En links van dezelfde boom veranderde Potter een staande koe in een liggende. Je ziet dit duidelijk in infrarood. De schilder wilde blijkbaar de onderlinge verhoudingen verbeteren. Potter vond het lastig de dieren op de juiste schaal te krijgen. Nog altijd is het grazende schaap te groot in vergelijking met de drinkende koe.

Pentimenti - Spijt tijdens het schilderen

Een binnenplaats met een rokende man en een drinkende vrouw Pieter de Hooch

Restauratie door Hannah Backes en Sabrina Meloni, 2020-heden

Op dit doek van Pieter de Hooch is een binnenplaats te zien met een pijprokende man, een drinkende vrouw en een staand meisje. Dankzij de röntgenfoto van dit schilderij was al bekend dat er ooit nog iemand aan tafel zat. Op een andere, eerdere versie van het schilderij, in de National Gallery of Art, Washington, is deze vierde figuur nog te zien. Je ziet deze soldaat tussen de man en vrouw zitten. 

Pieter De Hooch Binnenplaats Met Rokende Man En Drinkende Vrouw Mh0835 Mauritshuis

Beide schilderijen werden onlangs op een tentoonstelling in Delft naast elkaar gepresenteerd. Voor het Mauritshuis genoeg aanleiding om het eigen exemplaar te restaureren. Inmiddels zijn de vergeelde vernis en latere toevoegingen verwijderd. Op de plek van de schutting kwamen restanten van de vierde figuur tevoorschijn. Pieter de Hooch haalde deze soldaat niet zelf weg, dat is later gebeurd – in elk geval vóór 1822, dus lang voordat het schilderij naar het Mauritshuis kwam. Wat achterbleef: de jas van de soldaat (op het hek), zijn pijp (op tafel) én een stukje van zijn duim op de bierpul. Zonder soldaat heeft de voorstelling een heel ander aanzien – het lijkt wel een gezin.

Alle audiofragmenten

  • Sabrina Meloni

    Restaurator Mauritshuis

    Sabrina Meloni, Restaurator Mauritshuis
Pieter De Hooch De Verdwenen Soldaat Tentoonstelling Facelifts En Makeovers

Op de versie in Washington zie je het echte onderwerp van het schilderij. De lachende soldaat speelt een drinkspel met de vrouw. Hij heeft haar glas net volgeschonken uit zijn eigen bierpul en zij moet drinken tot het volgende streepje op haar glas.

Facelifts Makeovers Tentoonstelling De Hooch Washington
Facelifts Makeovers Tentoonstelling Poll De Hooch

Welke optie zou jij kiezen?

Op dit moment denken wij na over hoe we verder willen gaan. Er zijn drie opties:

37%
37%
14%
14%
49%
49%

Een rondleiding door ons restauratieatelier