Met het aanbrengen van een nieuwe vernislaag in december 2025 is de restauratie van De stier van Potter succesvol afgerond. Restauratoren Abbie Vandivere en Jolijn Schilder werkten vanaf de zomer van ’24, na een periode van uitgebreid onderzoek, aan het beroemde doek voor de ogen van het publiek. Het schilderij is ‘driedimensionaler’ geworden: de bezoeker krijgt na restauratie een andere impressie van De stier en het landschap om hem heen, met meer diepte en contrast. Het gehele werk is ontdaan van vergeelde vernislagen, de overschilderingen uit het verleden zijn verwijderd, beschadigingen hersteld en het schilderij ‘straalt’ weer.
Abbie en Jolijn: ‘We keken anderhalf jaar lang over de schouder van Potter en hebben veel geleerd hoe hij heeft gewerkt aan dit schilderij. Potter was heel spontaan en nogal wispelturig. Hij wijzigde tijdens het schilderen voortdurend de afbeelding, voegde zaken toe of haalde ze er weer af. Ons doel is steeds geweest zo dicht mogelijk bij de intentie van Potter te komen, zoals hij De stier in 1647 schilderde. We mogen zeggen dat dat ons is gelukt. Het was een reis door de tijd, door al die eeuwen sinds het ontstaan van het schilderij’.
Uitdagingen
Gevraagd naar de grootste uitdagingen, zeggen de restauratoren: het verwijderen van latere overschilderingen in technische zin, omdat sommige van die overschilderingen al twee eeuwen oud waren en moeilijk te scheiden waren van de verf van Potter. Daarbij moest dus uiterst zorgvuldig te werk worden gegaan. Daarnaast waren er geregeld ethische dilemma’s: hoever ga je met retoucheren (herstellen of bijwerken van beschadigde of verloren delen op het schilderij) zónder het werk van Potter aan te tasten? Potter gebruikte daarnaast pigmenten in de verf die na 380 jaar zijn vervaagd waardoor de lagen eronder langzaam zichtbaar worden. Per gebied werd tijdens de restauratie steeds gekeken of dit de totale afbeelding ‘verstoorde’ of juist niet, in het eerste geval was (reversibel) ‘terugtonen’ (licht overschilderen) de oplossing, in het tweede geval werd het beeld gelaten zoals het nu is.
Pentimenti
Abbie en Jolijn hebben zes grote schilderijen van Potter onderzocht en zij zagen een terugkerend fenomeen: hij wijzigde tijdens het schilderproces veelvuldig elementen in de voorstelling. Maar bij De stier zijn extreem veel wijzigingen (pentimenti genoemd) ontdekt, ook omdat Potter tijdens zijn werk het schilderij flink vergrootte. Pentimenti op De stier zijn onder meer: het houten hek liep door onder de kop van het dier, zijn lijf werd op meerdere plekken aangepast qua omvang, er stond een grote plant rondom de koe en de gebouwen aan de horizon werden flink gewijzigd. Hoewel Potter jong was toen hij De stier schilderde (22) was hij duidelijk niet bang om experimenteel te werk te gaan.
Franse tak
De dilemma’s rondom ‘de Franse tak’ waren een heet hangijzer. Toen het schilderij in 1795 werd geroofd door Franse revolutionaire troepen en vervolgens werd meegenomen naar Parijs kwam het in het Louvre te hangen. Daar werd een beschadiging opgemerkt en overschilderd door het toevoegen van een extra takje aan de boom. Omdat die toevoeging nooit de bedoeling van Potter is geweest én die tak, hoe klein ook, de totale compositie beïnvloedde, is lang gediscussieerd wat met de tak te doen. Resultaat: de tak is (ook weer reversibel) overschilderd, voor de bezoeker niet meer te zien, en de stier heeft nu meer ruimte boven zich wat rechtdoet aan Potters oorspronkelijke intentie.
De stier van Potter hangt nog een maand in het publieke toegankelijke restauratieatelier, en is vanaf eind februari weer te zien op zijn vaste plek in de ‘Potterzaal’. Vorig jaar werd herdacht dat Paulus Potter 400 jaar geleden werd geboren. Op 17 januari ‘26 is het 372 jaar geleden dat hij overleed.
