Het Mauritshuis presenteert vanaf 12 februari de tentoonstelling BIRDS – Curated by The Goldfinch & Simon Schama, waarin de kijk van de mens op vogels centraal staat. Geen enkele diersoort heeft ons op het creatieve en spirituele vlak meer beziggehouden dan vogels. Ze duiken op in kunst, poëzie, religie en muziek, als godheden of als hemelse boodschappers. Onze fascinatie heeft alles te maken met het strikt aan vogels voorbehouden vermogen om te vliegen. BIRDS – Curated by The Goldfinch & Simon Schama is niet zozeer een conventionele tentoonstelling als wel een 'vogelhuis vol kunst' dat reikt van de Egyptische oudheid tot de catwalk van de hedendaagse mode. In verschillende thema’s vliegt BIRDS over de complexe, maar rijke relatie tussen vogel en mens.
De tentoonstelling werd mogelijk gemaakt door de VriendenLoterij, Stichting de Johan Maurits Compagnie, Stichting Vrienden van het Mauritshuis, Stichting Thurkowfonds, Fonds 'De Opzet' en het Lucas Fonds.
Simon Schama
Het puttertje van Carel Fabritius uit 1654 één van de meest geliefde schilderijen van het Mauritshuis. Vanuit dit iconische werk verkent het museum, samen met gastconservator en gelauwerde Britse (kunst)historicus Simon Schama (1945), hoe vogels in de kunst en cultuur symbool zijn geworden voor uiteenlopende menselijke gevoelens en overtuigingen. De samenwerking met het Mauritshuis kwam tot stand naar aanleiding van Schama’s boek In gezonde staat: hoe pandemieën en vaccins de geschiedenis hebben bepaald (2023), waarin hij beschrijft hoe de verhouding tussen mens en dier is ontspoord.
Hemelse boodschappers
Sinds mensenheugenis spelen vogels of gevleugelde schepsels de rol van bemiddelaar tussen hemel en aarde. In de Egyptische oudheid begeleidde de Ba – een mensenhoofd met een vogellichaam – de geest van een overledene naar de zon en dan weer terug naar zijn stoffelijk overschot.
Op een schilderij van Rubens wordt Maria na haar dood op weg naar de hemel omringd door vele gevleugelde kinderen, cherubijnen genoemd. En een vredesduif siert een beroemd affiche van Pablo Picasso uit 1949 (La colombe). Sinds bijbelse tijden is de duif een symbolisch dier: de vogel keert met een olijftak terug naar de Ark van Noach ten teken dat de zondvloed voorbij is.
Avi-afgunst
Eeuwenlang worden vogels door mensen benijd omdat ze iets kunnen waartoe wij mensen niet in staat zijn: vliegen. Van de talloze afbeeldingen van Icarus die te dicht bij de zon vliegt en daarvoor een prijs betaalt (hij stort naar beneden), is Hendrick Goltzius’ vrije val misschien wel de meest verbluffende (Icarus, 1588 – beeld). Henri Matisse (1869-1954) gaf een eigen interpretatie van het verhaal van Icarus. Hij werkte aan deze prent tijdens de Tweede Wereldoorlog en plaatste de vallende figuur tussen exploderende bommen.
Het bestuderen van de vogelvlucht was voor Leonardo da Vinci (1452-1519) een opstap om te bedenken hoe de mens zou kunnen vliegen. In BIRDS zijn twee originele documenten van zijn hand te zien, geleend uit de Britse Royal Collection: notities over de vogelvlucht (1511-1513) en een tekening van een vogelvleugel (ca. 1512).
Verliefd en verleid
Het werkwoord ‘vogelen’ stond in de 17de eeuw synoniem voor seks. Maar de associatie van vogels met liefde en seks is zo oud als de weg naar Rome, en zelfs nog ouder. Zo is er Ovidius’ verhaal over de verleiding van Leda, koningin van Sparta, door de Griekse god Zeus, vermomd als een zwaan. Arie de Vois portretteerde zichzelf charmant met een pas geschoten patrijs. Die stond in die tijd symbool voor seks. Als je dat weet krijgt zijn openhangende hemd en recht opstaande jachtgeweer een heel andere betekenis voor de kijker.
Uit de Bodleian Library in Oxford komt het bijzondere middeleeuwse manuscript met één van de oudste zinnen in de Nederlandse taal, bekend bij alle schoolkinderen omdat hij deel uitmaakt van de Canon van Nederland: ‘Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic enda thu wat unbidan we nu’ (Alle vogels zijn begonnen nesten te bouwen, behalve jij en ik, waar wachten we op? ca. 1000-1050)
Pluimage
In alle wereldculturen hebben mensen zich altijd getooid met veren – hoe kleurrijker hoe beter – om waardigheid aan te geven, schoonheid te benadrukken of om aan vogels toegedichte heilige eigenschappen over te nemen. BIRDS presenteert een verenkostuum uit Angola, hoofdtooien uit Noord- en Zuid-Amerika, naast een Nederlandse ambassadeurshoed en Duitse en Franse waaiers in spectaculaire kleuren.
Er was ook een schaduwzijde: de wereldwijde vogelpopulatie werd gedecimeerd. De razend populaire mode om veren of zelfs hele opgezette vogels op hoeden te dragen leidde in 1891 tot de oprichting van de ‘Bond ter bestrijding eener Gruwelmode’, de voorloper van de huidige Vogelbescherming. In de jurk van Iris van Herpen uit 2021 zitten geen echte veren, maar laagjes organza die het effect van een sierlijke vleugelslag teweeg brengen.
Gebroken vlucht
Het jagen óp en mét vogels was een privilege van de adel of de rijken. Schilderijen met een jachtbuit waren in de 17de eeuw zeer populair voor aan de muur. De 17de-eeuwse Nederlandse schilders Jan Weenix en Jan Baptist Weenix schilderden spectaculaire jachtstukken met decoratief uitgestalde dode vogels, zonder enig spoor van bloed. Bij Rembrandt echter, stroomt het bloed van twee neergeschoten pauwen rijkelijk over een stenen richel.
Toen een huismus in 2005 World Domino Day in Leeuwarden dreigde te verstoren nadat zij al 23.000 dominosteentjes had laten omvallen, werd de vogel door een scherpschutter doodgeschoten. Een wereldwijde rel was het gevolg. Constantin Brancusi was zijn leven lang op zoek naar een vorm die de essentie van vliegen in zich droeg. In L’oiseau dans l’espace is een opwaartse beweging te zien waardoor de gepolijste sculptuur zich lijkt los te maken van de basis.
