Jan Brueghel de Oude met Peter Paul Rubens - Het aardse paradijs met de zondeval van Adam en Eva

Dit schilderij is het resultaat van een samenwerking tussen twee beroemde Vlaamse schilders. Jan Brueghel de Oude schilderde het landschap en de dieren, terwijl Rubens de naakten voor zijn rekening nam. Brueghel en Rubens maakten enkele van dit soort schilderijen samen. Ze waren bedoeld als spektakelstukken waarin het beste van de twee schilders werd verenigd. Ook de grote hoeveelheid exotische dieren moet indruk hebben gemaakt. Aapjes, dromedarissen en een olifant bevolken het paradijs. Verder zijn er papegaaien, een pauw, een paradijsvogel en een struisvogel te zien. De leeuw, de tijger en het luipaard leven vredig samen met runderen en herten. Het eigenlijke onderwerp van het schilderij is de eerste zonde van de mens. In verleiding gebracht door de slang eten Adam en Eva van de appel, wat God had verboden. Hierna werd de mens voorgoed uit het paradijs verdreven en was de mensheid beladen met zonde en schuld.		kunstenaar Jan Brueghel de Oude met Peter Paul Rubens titel Het aardse paradijs met de zondeval van Adam en Eva datering c.1615 materiaal paneel afmetingen 74,3 x 114,7 cm
Exotische dieren In het paradijs dat Brueghel ons hier voortovert, leven tientallen dieren. Er zijn soorten bij die algemeen bekend waren in West-Europa, zoals het paard en de bok. Maar het merendeel van de dieren is exotisch, zoals de pauw, de kalkoen, een struisvogel, leeuwen, tijgers, luipaarden en papegaaien. Ze zullen bij de 17de-eeuwse toeschouwers van het schilderij grote verbazing hebben gewekt. Sommige van de exotische dieren kende Brueghel uit de dierentuin van het aartshertogelijk paar Albrecht en Isabella, de toenmalige heersers over de Zuidelijke Nederlanden. Andere beesten kende hij waarschijnlijk alleen in opgezette vorm.
Werkverdeling Recent onderzoek naar het schilderij heeft veel duidelijk gemaakt over de werkverdeling tussen Brueghel en Rubens. Waarschijnlijk heeft Brueghel het initiatief voor de samenwerking genomen. Hij zal ook het paneel hebben voorbewerkt opdat het beschilderd kon worden. Vervolgens schetste hij de contouren van de compositie, vermoedelijk met potlood. De eerste die daadwerkelijk met schilderen begon, was Rubens. Op de plaats die Brueghel had aangegeven, schilderde hij de figuren van Adam en Eva. Ook het paard links en de boomstam achter Adam zijn van de hand van Rubens. Brueghel schilderde vervolgens de rest van de voorstelling, eerst de grote dieren op de voorgrond, vervolgens het landschap en de lucht. Toen werkte hij het gebladerte van de bomen uit en tot slot de kleine dieren. Overigens zijn ook met het blote oog Rubens’ soepele penseelstreken duidelijk te onderscheiden van de gedetailleerdere manier van schilderen van de ‘Fluwelen’ Brueghel. Beide schilders staan expliciet vermeld op het schilderij, Rubens links, Brueghel rechts.
Symboliek De schilders verwerkten een aantal symbolische verwijzingen in de voorstelling. Een voorbeeld is de aap die links van Adam een appel eet. Apen lijken op het eerste gezicht veel op mensen, maar missen het vermogen om goed en kwaad van elkaar te onderscheiden. Daarom werden ze in de 17de eeuw vaak gebruikt als symbool van het kwaad. Hier laat de aap zien wat Adam op het punt staat te doen. Een duidelijk symbool is ook de druiventros, in het gebladerte boven Adam. De druiven verwijzen naar de wijn van het Laatste Avondmaal en daarmee naar de offerdood van Christus. Volgens de Christelijke leer zou met diens offerdood de mensheid verlost worden van de zonde. De druiventros laat dus zien dat de zonde – in de wereld gebracht toen Adam en Eva van de appel aten – door de komst van Christus weer teniet zal worden gedaan.
terug naar het schilderij