Peter Paul Rubens

Oude vrouw en jongen met kaarsen

1150 voorzijde
1150 achterzijde
1150 ingelijst
1150 voorzijde
1150 voorzijde

Peter Paul Rubens
Oude vrouw en jongen met kaarsen

c. 1616-1617 Te zien in Zaal 3

Een oude vrouw staart voor zich uit en tempert met haar hand het kaarslicht, terwijl de jongen achter haar zijn kaars bijhoudt om hem aan te steken. Het paneel is geschilderd in de stijl van Caravaggio, wiens werk Rubens in Italië had leren kennen. Kenmerkend daarvoor zijn de spannende lichteffecten en het ongepolijste realisme.

Rubens maakte dit schilderij niet voor de verkoop en hield het altijd bij zich. Waarschijnlijk gebruikte hij het als studiemateriaal voor de leerlingen in zijn atelier.

Technische details

Weggepoetste hand

De vrouw houdt haar hand ongemakkelijk dicht bij de vlam. Rubens schilderde die hand eerst wat verder van de kaars af, op een meer natuurlijke afstand. Die hand poetste hij weg en iets lager schilderde hij een nieuwe. Hij deed dat waarschijnlijk omdat de compositie op deze manier sterker en compacter is. Maar de eerste versie van de hand bleef zichtbaar.

Rubens Oude Vrouw En Jongen Met Kaarsen Detail Second Canvas
1150 voorzijde

Peter Paul Rubens
Oude vrouw en jongen met kaarsen

c. 1616-1617 Te zien in Zaal 3

Verworven met steun van de VriendenLoterij, de Stichting Vrienden van het Mauritshuis, de Mondriaan Stichting, de Vereniging Rembrandt (mede dankzij het Prins Bernhard Cultuurfonds) en het legaat van juffrouw A.A.W. Schröder, 2005
Naar boven

Tijdens zijn verblijf in Italië, dat duurde van 1600 tot 1608, kwam Peter Paul Rubens in contact met de schilderijen van Caravaggio. Kenmerkend aan zijn werk zijn een sterk contrast tussen licht en donker, krap in het beeldvlak geplaatste figuren en een groot realisme. Dit nachtstuk, dat Rubens omstreeks 1616-1617 schilderde, is een van de vroegste werken in Caravaggio’s trant in de Nederlanden. We zien een oude vrouw met een bijna opgebrande kaars in de hand. Over haar linkerschouder leunt een jongen, die zijn kaars aan de hare probeert aan te steken. De vrouw schermt de kaars met haar linkerhand af, waardoor het heldere licht wordt afgezwakt tot een rossige gloed die alleen de gezichten en een deel van de kleding verlicht en de rest in het halfduister laat.

De voorstelling werd kort na 1617 in prent gebracht. Rubens gaf een van de proefdrukken een onderschrift in het Latijn, dat luidt: ‘Quis vetet apposito, lumen de lumine tolli, Mille licet capiant, deperit inde nihil’ (‘Wie zou verbieden licht te halen van licht dat nabij is, ook al zijn het er duizend die dat doen, het wordt er niet minder door’). Dit citaat uit Ars Amatoria (De kunst van de liefde) van de antieke dichter Ovidius staat in een passage met een aanmoediging om jeugdige schoonheid te benutten waar het de liefde betreft. Ovidius schets hierin het beeld van een oude vrouw die in de nacht terugkijkt op verkeken kansen in de liefde. Johan van Heemskerck, die in 1622 de tekst van Ovidius bewerkte, formuleerde het zo: ‘Als ghy, eer dat gy ’t weet, geworden een oud wijf, Sult op een eensaem bed zijn […] Met was-lust in ’t gemoet, met krevel [minneprikkeling] in de leden, […] ’t vel met rimpelen doorploeght’. Dit sluit aan bij het beeld dat Rubens ons presenteert. De afwezige blik van de vrouw doet vermoeden dat zij in gedachten is verzonken. Het doorgeven van het licht aan de jongen kan haar manier zijn om hem aan te sporen van de liefde te genieten om later, wanneer hij zoals zij nu oud en misschien eenzaam is, niet op een in dat opzicht onvervuld leven te hoeven terug te zien.

Toen Rubens op 30 mei 1640 overleed, werd een inventaris opgesteld van zijn kunstverzameling. Onder de 314 schilderijen op deze lijst wordt onder nummer 125 ‘Vne pourtrait d’vne vieille auec vn garçon à la nuit’ genoemd. Het is vrijwel zeker dat het daarbij gaat om dit schilderij. Het paneel vertoont inderdaad ook een van de kenmerken van de schilderijen die Rubens voor zichzelf maakte: het is samengesteld uit meer planken dan gebruikelijk is, in dit geval uit drie verticale, een horizontale en vier smalle latten langs de zijden. Waarschijnlijk wilde de schilder niet al te veel geld uitgeven aan zulke schilderijen en vroeg hij de paneelmaker om resthout te gebruiken.

(dit is een bewerkte versie van een tekst gepubliceerd in: P. van der Ploeg, Q. Buvelot, Koninklijk Kabinet van Schilderijen Mauritshuis: Een vorstelijke verzameling, Den Haag 2005)

Detailgegevens

Algemene informatie
Peter Paul Rubens (Siegen 1577 - 1640 Antwerpen)
Oude vrouw en jongen met kaarsen
c. 1616-1617
schilderij
1150
Zaal 3
Materiaal en technische gegevens
olieverf
paneel
62,5 x 77 cm

Herkomst

In bezit van de kunstenaar, Antwerpen, tot 1640 (zijn postume inventaris door Jan van Meurs, Antwerpen 1640, nr. 125); mogelijk in de collectie van Rubens’ zwager, Arnold Lundens, na 1640; mogelijk verzameling Muhlmann, Riga, 1646; George Rogers, voor 1801; Hastings Elwyn; zijn veiling, Londen (Phillips), 23 mei 1806 (Lugt 7101), nr. 27 (voor 950 pond aan Delahante); Alexis Delahante, Londen, 1806; door hem verkocht aan Charles Duncombe, vanaf 1826 1e baron Feversham, Duncombe Park, Helmsley (voor 2.000 pond); William Duncombe, 2e baron Feversham; William Ernest Duncombe, 3e baron en 1e graaf van Feversham; William Reginald Duncombe, burggraaf Helmsley; Charles William Reginald Duncombe, 2e graaf van Feversham; Charles William Slingsby Duncombe, 5e baron Feversham of Duncombe Park en 3e en laatste graaf van Feversham of Ryedale; door hem verkocht aan Francis Francis, Bird Cay, Bahama’s, 1947-1965 (in bruikleen aan het Museum of Fine Arts, Boston, 1948-1965); veiling, Londen (Sotheby’s), 30 juni 1965, nr. 15 (voor 19.000 pond aan Agnew); Thomas Agnew & Sons, Londen; verkocht aan een particuliere verzamelaar; vererfd aan ‘A Lady of Title’; veiling Londen (Sotheby’s), 7 juli 2004, nr. 30; Otto Naumann Ltd., New York; verworven met steun van de VriendenLoterij, de Stichting Vrienden van het Mauritshuis, de Mondriaan Stichting, de Vereniging Rembrandt (mede dankzij het Prins Bernhard Cultuurfonds) en het legaat van juffrouw A.A.W. Schröder, 2005